MAUMETA, 12 Setembru 2026 — Lideransa komunitária Suku Maumeta hamutuk ho família boot husi Uma Lisan Likuray, hala’o serimónia kultural hari Uma Lisan Likuray, iha Aldeia Caimegohou, Suku Maumeta, Postu Administrativu Bazartete, Munisípiu Liquiçá.

Serimónia kultural ne’e sai momentu importante ida ba família no komunidade, tanba la’ós de’it kona-ba konstrusaun físika husi uma, maibé mós nu’udar esforsu ida atu hametin identidade, preserva kultura no tradisaun, no reunifika família boot Uma Lisan Likuray ne’ebé iha tempu pasadu fahe malu no hela iha fatin diferente.
Atividade ne’e hetan partisipasaun ativu husi lideransa komunitária Suku Maumeta, família boot Manefoun no membru família Uma Lisan Likuray sira, ne’ebé hamutuk fó apoiu ba realizasaun serimónia no prosesu hari uma lisan.
UMA LISAN LIKURAY: SIMBOLU IDENTIDADE NO UNIDADE FAMÍLIA
Lia-Na’in husi Uma Lisan Likuray, Vicente Barreto, lidera serimónia no fó esplikasaun kona-ba istória, orijen, terminolojia no objetivu husi hari Uma Lisan Likuray.

Tuir esplikasaun Vicente Barreto, Uma Lisan ne’e hari ho naran Likuray Kaikoli Sai Sama. Naran “Likuray” iha ligasaun ho istória avó sira nia viajen, ne’ebé tuir istória família, mai husi Wehali — Wei Liku no Wei Hale — to’o iha área ne’ebé agora sai fatin Uma Lisan Likuray iha Aldeia Caimegohou.
Nia mós esplika katak iha estrutura liderança Uma Lisan Likuray, responsabilidade ba parte metan no parte mutin agora fahe ba família sira. Ida-ne’e tanba númeru família Uma Lisan Likuray aumenta, nune’e presiza fahe responsabilidade atu fó oportunidade ba família seluk atu asume papel liderança no mantein kontinuidade lisan.
REUNIFIKA FAMÍLIA NE’EBÉ FAHE MALU TANBA FUNU
Objetivu prinsipál husi hari fila-fali Uma Lisan Likuray mak atu reunifika no reorganiza família boot ne’ebé iha tempu funu iha pasadu fahe malu no hela dook.
Vicente Barreto hateten katak Uma Lisan iha papel importante atu preserva identidade knua no lisan. Iha kada knua ne’ebé iha lisan, presiza iha Uma Lisan nu’udar fatin ne’ebé bele reprezenta identidade, istória, kultura no relasaun família, liuliu liu husi relasaun fetosan-umane.
Ho hari fila-fali Uma Lisan Likuray, família hakarak kria oportunidade atu gerasaun foun bele hatene di’ak liu tan kona-ba sira nia orijen, istória no ain-fatin, no kontinua transmite valor kultural ba gerasaun tuirmai.
ISTÓRIA UMA LISAN LIKURAY
Segundu Vicente Barreto, Uma Lisan Likuray uluk hari ona iha tempu kolonial Portugés, maibé iha períodu funu, uma lisan ne’e destruída.
Depois Timor-Leste restaura independénsia no tama iha períodu ukun-an, família Likuray hahú fali hanoin atu hari Uma Lisan ne’e. Desizaun ne’e sai parte husi esforsu atu recupera patrimóniu kultural no hametin fali ligasaun entre família sira.
Nia mós fahe kona-ba fenómenu espiritual ne’ebé, tuir istória família, avó sira fó liu husi mehi, ne’ebé hatudu kona-ba situasaun família sira husi lisan ne’e ne’ebé fahe malu. Istória ne’e sai mós motivasaun ida atu família sira bolu malu, hamutuk no reorganiza fila-fali família boot Likuray.

CAIMEGOHOU NU’UDAR FATIN UMA LISAN
Aldeia Caimegohou hili nu’udar fatin atu hari Uma Lisan Likuray tanba konsidera nu’udar parte importante husi territóriu Likuray.
Família mós konsidera aspetu seguransa no ambiente bainhira hili fatin, liuliu atu evita área foho ne’ebé iha posibilidade bee-arasak. Nune’e, fatin ne’ebé hili konsidera apropriadu ba konstrusaun no continuidade atividade kultural família.
MATERIÁL LOKÁL NO MANEIRÁ KONSTRUSAUN TRADISIONÁL
Iha konstrusaun Uma Lisan Likuray, família uza maioria materiál lokál, hanesan ai no tali tua-metan ba kakuluk. Materiál fabrikadu, hanesan simentu, uza iha kuantidade ki’ik, besik 1%.
Modelu no forma Uma Lisan mós mantein tuir forma orijinál, la muda husi estrutura no modelu ne’ebé família uza iha tempu uluk.
Ida-ne’e hatudu katak família hakarak mantein karakterístika Uma Lisan nu’udar patrimóniu kultural ne’ebé liga gerasaun ohin ho gerasaun avó sira.

FETOSAN NO UMANE IHA PROSESU KONSTRUSAUN
Iha fase hahú konstrusaun, envolve reprezentante mane-foun nain haat (4) no umane nain rua (2), nu’udar parte husi prosesu hahú konstrusaun.
Depois konstrusaun kompletu, família sei konvida umane no mane-foun sira seluk atu partisipa, hodi garante katak responsabilidade no ligasaun família bele kontinua hametin.

RITUAL NO SIMBOLU KULTURAL
Molok hahú atividade konstrusaun, família hala’o ritual tradisionál no oferenda animál, hanesan bibi no fahi.
Ritual ne’e nu’udar parte husi tradisaun no símbolu atu husu lisensa ba natureza, hodi prosesu servisu bele hala’o ho di’ak, dame no seguru.
Serimónia no ritual sira hanesan ne’e mós sai oportunidade atu gerasaun foun aprende no kompriende katak kultura no tradisaun presiza preserva ho responsabilidade.

APOIU HOSI FAMÍLIA IHA RAI LIUR
Prosesu hari Uma Lisan Likuray hetan apoiu no kontribuisaun husi membru família sira ne’ebé hela ka servisu iha rai liur, inklui Indonézia, Koreia no Inglaterra.
Kontribuisaun ne’e konsidera nu’udar ezemplu ida husi solidariedade no responsabilidade kolektiva família, maski hela iha rai diferente, maibé nafatin iha kompromisu atu suporta sira nia ain-fatin, lisan no patrimóniu kultural.
TRANSPARÉNSIA BA ATIVIDADE FUTURA
Ba futuru, família Likuray iha planu atu prepara relatóriu anual kona-ba atividade, reseita no gastus ne’ebé relasiona ho atividade kultural Uma Lisan Likuray.
Planu ne’e importante atu garante transparénsia, responsabilidade no konfiansa entre membru família hotu-hotu, no mós atu dokumenta atividade kultural sira ba gerasaun sira iha futuru.
MENSAJEN BA GERASAUN FOUN
Iha nia mensajen, Lia-Na’in Vicente Barreto hato’o apelu ba gerasaun foun atu kontinua valoriza no banati tuir aman-ami sira nia ain-fatin, lisan, kultura no tradisaun, tanba kultura mak parte importante husi identidade komunidade.
Nia mós hato’o agradesimentu ba maluk no membru família sira ne’ebé hela iha rai liur, ne’ebé fó apoiu no kontribuisaun ba konstrusaun Uma Lisan Likuray.
“Aban-bairua, gerasaun foun tenki kontinua banati tuir aman-ami sira nia ain-fatin no mantein kultura no tradisaun ne’ebé ita simu husi bei-ala sira. Ba maluk sira ne’ebé iha rai liur, hau hato’o agradese ba imi nia apoiu tomak ba konstrusaun Uma Lisan ida-ne’e,” hateten Vicente Barreto iha entrevista ho ekipa SISD-Maumeta, iha Aldeia Caimegohou, 12 Setembru 2026.
Hari Uma Lisan Likuray ne’e la’ós de’it hari uma ida, maibé hari fila-fali ponte entre pasadu, gerasaun ohin no gerasaun futuru. Ho unidade, solidariedade no komitmentu husi família hotu, kultura no lisan Likuray bele kontinua moris, preserva no transmite ba gerasaun sira tuirmai.
Kultura mak identidade. Lisan mak ain-fatin. Unidade mak forsa ba gerasaun futuru.
Hakerek : Ekipa SISD-Maumeta
Editor : Verónica J. Manek, Administrador SISD-Maumeta